Hai locus STR không trùng giữa người cha giả định và người con là một kết quả cần được xem xét nghiêm túc, nhưng trong một số trường hợp chưa nên vội kết luận loại trừ quan hệ cha con.

Đặc biệt, nếu các locus còn lại cho thấy sự phù hợp về di truyền, người con là con gái và kết quả xuất hiện 1–2 bất tương hợp STR, phòng xét nghiệm có thể thực hiện xét nghiệm mở rộng bằng các marker STR bổ sung và STR trên nhiễm sắc thể X (X-STR) để đánh giá sâu hơn.

Một số nghiên cứu đã ghi nhận những trường hợp có một hoặc hai bất tương hợp STR nhưng sau khi mở rộng xét nghiệm vẫn xác nhận được quan hệ cha–con. Nguyên nhân có thể liên quan đến đột biến STR hoặc những vấn đề kỹ thuật/genotype cần được kiểm tra lại.

1. Hai locus không trùng trong xét nghiệm ADN cha con có ý nghĩa gì?

Trong xét nghiệm huyết thống bằng STR, mỗi người con nhận một allele tại mỗi locus từ cha và một allele từ mẹ.

Vì vậy, khi so sánh người cha giả định – người con, thông thường tại mỗi locus phải có khả năng giải thích allele của người con từ nguồn di truyền của người cha.

Nếu một locus không có allele phù hợp, đó được gọi là bất tương hợp (mismatch/incompatibility).

Tuy nhiên, một locus không phù hợp không đồng nghĩa ngay lập tức với việc người đàn ông đó chắc chắn không phải cha sinh học.

Các STR có thể xảy ra đột biến trong quá trình hình thành giao tử. Đặc biệt, đột biến STR thường liên quan đến sự thay đổi số đơn vị lặp, trong đó đột biến một bước là dạng thường gặp. Tỷ lệ đột biến cũng khác nhau đáng kể giữa các locus.

Do đó, khi xuất hiện 1–2 locus bất tương hợp, việc đánh giá cần dựa trên toàn bộ hồ sơ DNA và xác suất thống kê, chứ không chỉ đếm số locus không trùng.

2. Trường hợp thực tế: hai locus không trùng nhưng các locus còn lại phù hợp

Kết quả minh họa do Viện sinh học phân tử Loci thực hiện bằng bộ kit VerifilerPlus của hãng Thermo cho thấy một trường hợp có nhiều locus STR được phân tích đồng thời.

Trong bảng kết quả, hai locus đáng chú ý là:

• D5S818: người cha giả định 12/12 – người con 11/11
• D12S391: người cha giả định 20/20 – người con 18/21

Đây là hai vị trí không có allele chung trực tiếp giữa hai profile.

Trong khi đó, nhiều locus khác vẫn có allele phù hợp giữa hai người, chẳng hạn:

• D3S1358
• vWA
• D16S539
• CSF1PO
• D6S1043
• D8S1179
• D21S11
• D18S51
• D19S433
• FGA
• D10S1248
• D22S1045
• D1S1656
• D13S317
• D7S820
• Penta E
• Penta D
• TH01
• D2S1338
• TPOX

Điểm quan trọng ở đây là: không nên chỉ nhìn vào hai dòng “không trùng” để đưa ra kết luận cuối cùng.

Trong các ca bất thường như vậy, phòng xét nghiệm cần xem xét khả năng đột biến, sai khác kiểu gen, chất lượng mẫu và mở rộng hệ marker nếu cần.

3. Vì sao có thể xuất hiện sai khác 1–2 locus?

Có nhiều khả năng cần được phân biệt.

3.1. Đột biến STR trong quá trình hình thành giao tử

STR là những vùng DNA chứa các đơn vị trình tự lặp lại.

Trong quá trình sao chép DNA, cơ chế strand slippage có thể làm tăng hoặc giảm số đơn vị lặp. Vì vậy, allele mà người con nhận từ cha có thể khác allele quan sát được ở người cha một bước lặp, mặc dù quan hệ sinh học vẫn tồn tại.

Ví dụ đơn giản:

Cha: 12
Con: 13

Không nhất thiết có nghĩa là allele 13 của người con không có nguồn gốc từ người cha.

Có thể xảy ra:

12 → 13

do một đột biến STR trong quá trình truyền từ cha sang con.

3.2. Tỷ lệ đột biến khác nhau giữa các locus

Không phải tất cả STR đều có khả năng đột biến giống nhau.

Một số nghiên cứu cho thấy tỷ lệ đột biến giữa các locus có thể khác nhau đáng kể; vì vậy, khi xuất hiện một hoặc hai locus bất tương hợp, cần đánh giá locus cụ thể, kích thước allele và kiểu sai khác thay vì coi mọi mismatch có giá trị như nhau.

3.3. Allele dropout hoặc biến thể tại vùng gắn primer

Một nguyên nhân khác cần loại trừ là allele dropout/null allele.

Nếu có biến thể DNA tại vùng mà primer của bộ kit bám vào, allele thực tế có thể không được khuếch đại hiệu quả và profile có thể biểu hiện như một kiểu gen không đầy đủ.

Các nghiên cứu về parentage testing đã ghi nhận trường hợp biến thể ở vùng gắn primer gây thất bại PCR và tạo ra hiện tượng allele dropout; khi nghi ngờ, có thể sử dụng primer khác hoặc hệ xét nghiệm khác để kiểm tra. Đây cũng là trường hợp thức tế tại Viện Loci khi thực hiện bằng bộ kit VerifilerPlus thì marker đó là đồng hợp tử, nghi ngờ nên chạy bộ kit khác có ký hiệu marker tương tự thì lại xuất hiện dị allele

3.4. Các yếu tố kỹ thuật của quá trình PCR và đọc STR

Với mẫu DNA có chất lượng hoặc lượng DNA không tối ưu, các hiện tượng như:

• allele dropout;
• peak imbalance;
• stutter;
• allele không được gọi chính xác;
• nhiễu nền;
• DNA phân hủy;
• hiệu ứng stochastic;

cũng cần được xem xét.

Các hiện tượng này đặc biệt quan trọng khi profile không hoàn chỉnh hoặc tín hiệu tại một số locus thấp.

Vì vậy, một ca có 2 locus không trùng không chỉ là bài toán “đếm mismatch”, mà còn là bài toán kiểm tra chất lượng và diễn giải profile DNA.

4. Có nên làm thêm nhiễm sắc thể X khi xét nghiệm ADN cha con có 2 locus không trùng?

Có thể rất hữu ích, đặc biệt trong trường hợp người con là con gái.

Nhiễm sắc thể X có kiểu di truyền khác với các nhiễm sắc thể thường.

Một bé gái nhận:

• một nhiễm sắc thể X từ mẹ;
• một nhiễm sắc thể X từ cha.

Vì vậy, trong quan hệ cha – con gái, X-STR có thể cung cấp một lớp thông tin di truyền bổ sung mà hệ STR trên nhiễm sắc thể thường không cung cấp theo cùng cách.

ISFG đã có hướng dẫn riêng về việc sử dụng X-STR trong phân tích quan hệ huyết thống, trong đó nhấn mạnh rằng X-STR có thể đặc biệt hữu ích trong một số quan hệ huyết thống và phải được đánh giá bằng mô hình thống kê thích hợp, có tính đến liên kết giữa các marker.

Đã có trường hợp cha–con gái có một mismatch trên autosomal STR; khi thực hiện thêm X-STR, kết quả X-STR phù hợp và góp phần giải quyết trường hợp.

5. Kết quả X-STR trong trường hợp minh họa của Loci

Ở trường hợp trên, người được xét nghiệm có:

B115A – nam: X/Y

và

B115B – nữ: X/X

Do đó đây là một trường hợp cha giả định – con gái, là dạng quan hệ mà X-STR có thể mang lại thông tin bổ sung đáng kể.

Kết quả mở rộng trên các marker X-STR cho thấy:

Điểm đáng chú ý là các marker X-STR trong bảng đều có allele phù hợp theo mô hình di truyền cha–con gái.

Đây chính là giá trị của xét nghiệm mở rộng: thay vì chỉ nhìn vào hai mismatch trên hệ autosomal STR, phòng xét nghiệm đưa thêm một hệ marker có cơ chế di truyền khác vào quá trình đánh giá.

6. X-STR có thể “khẳng định” quan hệ cha con không?

Cần hiểu chính xác vấn đề này.

Không nên hiểu đơn giản rằng “X-STR trùng = chắc chắn 100% là cha”.

X-STR là bằng chứng bổ sung. Giá trị của nó phải được đánh giá cùng:

• profile autosomal STR;
• các locus không phù hợp;
• khả năng đột biến;
• tần suất allele/haplotype trong quần thể;
• quan hệ huyết thống giả thuyết;
• và Likelihood Ratio (LR) hoặc Paternity Index (PI).

ISFG nhấn mạnh rằng khi sử dụng X-STR phải chú ý đến linkage và linkage disequilibrium giữa các marker cũng như sử dụng phương pháp tính toán phù hợp.

Do đó, cách diễn giải chuyên môn tốt hơn là:

X-STR giúp bổ sung và tăng sức mạnh bằng chứng di truyền trong những trường hợp kết quả autosomal STR chưa hoàn toàn rõ ràng, đặc biệt đối với quan hệ cha – con gái.

7. Tại sao không chỉ làm thêm vài locus STR mà cần xét nghiệm mở rộng?

Đây là điểm quan trọng trong kỹ thuật xét nghiệm ADN.

Khi gặp một ca có 1–2 locus bất tương hợp, một phòng xét nghiệm không nên chỉ trả lời:

“Có 2 locus không trùng nên không phải cha.”

Cũng không nên làm ngược lại:

“Các locus còn lại trùng nên chắc chắn là cha.”

Cách tiếp cận tốt hơn là mở rộng hệ thống bằng chứng.

Có thể tiến hành theo nhiều tầng:

Tầng 1 – Kiểm tra lại profile STR

• Kiểm tra raw data/electropherogram.
• Kiểm tra peak balance.
• Kiểm tra allele call.
• Kiểm tra stutter và các peak bất thường.
• Đánh giá chất lượng DNA.
• Kiểm tra khả năng allele dropout.

Tầng 2 – Đánh giá đột biến

Xem:

• mismatch là 1 bước hay nhiều bước;
• locus có tỷ lệ đột biến cao hay thấp;
• allele của cha và con có kiểu thay đổi phù hợp với cơ chế đột biến STR hay không.

Tầng 3 – Mở rộng autosomal STR

Thêm các locus STR độc lập để tăng lượng thông tin di truyền.

Các nghiên cứu về các trường hợp có 1–2 locus bất tương hợp cũng cho thấy việc bổ sung marker có thể giúp phân giải những kết quả ban đầu chưa kết luận được.

Tầng 4 – X-STR

Nếu là cha – con gái, X-STR có thể được sử dụng như một hệ marker bổ sung.

Tầng 5 – SNP hoặc MPS khi cần thiết

Trong các ca phức tạp, đặc biệt khi STR vẫn chưa đủ sức phân biệt các giả thuyết huyết thống, SNP hoặc MPS có thể cung cấp thêm hàng nghìn marker và một lớp bằng chứng độc lập hơn. Các nghiên cứu đã sử dụng SNP/MPS để giải quyết những trường hợp STR không rõ ràng.

8. Một điểm rất quan trọng: X-STR không phải lúc nào cũng phù hợp

X-STR đặc biệt có giá trị trong những quan hệ có mô hình truyền nhiễm sắc thể X phù hợp.

Ví dụ:

Cha → con gái: có giá trị cao.

Trong khi đó:

Cha → con trai: người cha truyền nhiễm sắc thể Y, không truyền X cho con trai.

Do đó, không thể áp dụng suy luận X-STR của trường hợp cha–con gái cho trường hợp cha–con trai.

Trong những trường hợp khác, Y-STR, mtDNA, autosomal STR hoặc SNP có thể phù hợp hơn tùy quan hệ cần kiểm tra.

9. Hai locus không trùng có phải chắc chắn không cùng huyết thống?

Không nên đưa ra kết luận chỉ dựa trên con số “2 locus”.

Hai mismatch là một tín hiệu quan trọng cần được đánh giá, và trong nhiều tình huống hai hoặc nhiều bất tương hợp thực sự có thể dẫn đến loại trừ quan hệ cha con. Nhưng trong parentage testing, các trường hợp đột biến STR và những bất thường kỹ thuật/genotype có thể tạo ra ngoại lệ.

Đã có nghiên cứu ghi nhận trường hợp hai locus đồng thời có đột biến trong một gia đình mà quan hệ cha con vẫn được xác nhận bằng hệ marker bổ sung.

Vì vậy, kết luận cuối cùng phải dựa trên toàn bộ profile + mô hình di truyền + PI/LR + dữ liệu bổ sung, thay vì chỉ dựa trên số locus mismatch.

10. Khi nào nên làm xét nghiệm ADN mở rộng?

Có thể cân nhắc xét nghiệm mở rộng khi:

• Có 1–2 locus không phù hợp.
• Kết quả PI chưa đủ mạnh để đưa ra kết luận.
• Có nghi ngờ đột biến STR.
• Người cha giả định là họ hàng gần của người cha sinh học.
• Mẫu DNA có chất lượng thấp.
• Profile xuất hiện allele dropout hoặc tín hiệu bất thường.
• Trường hợp cha – con gái cần thêm X-STR.
• Kết quả có ý nghĩa pháp lý và cần tăng cường cơ sở bằng chứng.
• Các thành viên khác trong gia đình có thể được lấy mẫu để xây dựng giả thuyết huyết thống đầy đủ hơn.

11. Viện sinh học phân tử Loci xử lý ca ADN bất tương hợp như thế nào?

Tại Viện sinh học phân tử Loci, các trường hợp có bất tương hợp STR không nên được nhìn nhận đơn giản theo kiểu “trùng/không trùng”.

Quy trình kỹ thuật có thể được mở rộng tùy từng hồ sơ:

Autosomal STR → kiểm tra profile → đánh giá mismatch → xem xét đột biến → mở rộng STR → X-STR/Y-STR khi phù hợp → tính toán thống kê huyết thống → cân nhắc SNP/MPS trong trường hợp phức tạp.

Mục tiêu của xét nghiệm mở rộng là trả lời một câu hỏi quan trọng hơn:

Hai locus không phù hợp là bằng chứng của việc không có quan hệ cha con, hay là một bất tương hợp có thể được giải thích bằng đột biến hoặc yếu tố kỹ thuật?

Đây là lý do những trường hợp có kết quả STR bất thường cần được phân tích bởi phòng xét nghiệm có năng lực diễn giải di truyền, thay vì chỉ nhìn vào một vài dòng trong bảng allele.

FAQ – Câu hỏi thường gặp

Xét nghiệm ADN cha con có 2 locus không trùng có phải không cùng huyết thống không?

Không thể kết luận chỉ dựa trên con số hai locus. Cần xem toàn bộ profile STR, kiểu mismatch, khả năng đột biến, chất lượng dữ liệu và chỉ số thống kê huyết thống. Một số trường hợp có 1–2 mismatch vẫn cần xét nghiệm mở rộng trước khi đưa ra kết luận cuối cùng.

Hai locus không trùng có thể do đột biến DNA không?

Có. STR có thể xảy ra đột biến trong quá trình hình thành giao tử, thường liên quan đến thay đổi số đơn vị lặp. Tỷ lệ đột biến khác nhau giữa các locus.

Có nên làm thêm nhiễm sắc thể X khi xét nghiệm ADN cha con?

Có thể, đặc biệt khi đang kiểm tra quan hệ cha – con gái và kết quả autosomal STR có 1–2 bất tương hợp cần làm rõ. X-STR có thể bổ sung thông tin di truyền độc lập về cách truyền nhiễm sắc thể X.

X-STR có thể khẳng định cha con 100% không?

Không nên hiểu như vậy. X-STR là hệ marker bổ sung và phải được đánh giá bằng mô hình thống kê phù hợp cùng các marker khác. Giá trị bằng chứng phụ thuộc vào quan hệ huyết thống và dữ liệu di truyền cụ thể.

Nếu con là con trai thì có cần làm X-STR không?

X-STR không có cùng giá trị trong quan hệ cha–con trai như cha–con gái, bởi người cha truyền nhiễm sắc thể Y cho con trai. Khi đó cần xem xét các hệ marker khác phù hợp với trường hợp.

Nếu có 2 locus không trùng thì có thể làm thêm SNP không?

Có thể cân nhắc trong các trường hợp STR vẫn chưa giải quyết được câu hỏi huyết thống. SNP với số lượng marker lớn có thể cung cấp thêm thông tin trong những ca STR phức tạp hoặc không kết luận được.

Vì sao xét nghiệm ADN phải tính PI hoặc LR?

Vì xét nghiệm huyết thống không chỉ xác định “trùng” hay “không trùng”. PI/LR giúp định lượng mức độ mà dữ liệu DNA ủng hộ một giả thuyết quan hệ huyết thống so với giả thuyết thay thế.

Kết luận

Hai locus STR không trùng là một dấu hiệu cần điều tra thêm, không nên tự động đồng nghĩa với “không phải cha con”.

Trong trường hợp có 1–2 mismatch, đặc biệt khi phần lớn các marker còn lại phù hợp, cần xem xét:

đột biến STR → chất lượng profile → allele dropout → mở rộng STR → X-STR đối với cha–con gái → PI/LR → SNP/MPS nếu cần.

Trường hợp minh họa cho thấy giá trị của cách tiếp cận này: hai locus autosomal STR có sai khác, nhưng hệ X-STR mở rộng ở quan hệ nam–nữ lại cho mô hình phù hợp với truyền di truyền cha–con gái.

Vì vậy, xét nghiệm ADN mở rộng không đơn thuần là “làm thêm vài marker”, mà là một bước phân tích nhằm giải quyết nguyên nhân của bất tương hợp và tăng độ chắc chắn của kết luận huyết thống.

Bạn đang có kết quả xét nghiệm ADN cha con xuất hiện 1–2 locus không trùng?

Đừng vội kết luận chỉ dựa trên số locus sai khác.

Viện sinh học phân tử Loci có thể tư vấn hướng kiểm tra profile, đánh giá đột biến STR và xét nghiệm mở rộng bằng STR/X-STR hoặc các hệ marker khác tùy trường hợp.

Hotline: 0919 644 447

Biên soạn:

Viện trưởng: Đinh Văn Phú

Viện sinh học phân tử Loci

Ngày đăng: 25/09/2026