Hướng dẫn thu mẫu đầu mẩu thuốc lá đã qua sử dụng để xét nghiệm ADN huyết thống

Tác giả: Viện Sinh học Phân tử LOCI

Hiệu đính chuyên môn: Bộ phận Xét nghiệm ADN – Viện LOCI

Cập nhật: 2026

Đầu mẩu thuốc lá (đọt thuốc lá) đã qua sử dụng là loại mẫu đặc biệt (mẫu vết) có tỷ lệ tách chiết ADN thành công tại viện Loci lên tới 95%. Để kết quả xét nghiệm ADN huyết thống chính xác 99.999% và tránh ngoại nhiễm, người thu mẫu cần sử dụng nhíp sạch để thu thập từ 4 đến 6 đầu mẩu thuốc lá khô, bảo quản trong phong bì giấy sạch. Tuyệt đối không chạm tay trực tiếp vào phần đầu ngậm và không để mẫu trong túi zip, nilon kín.

Có thể xét nghiệm ADN từ đầu mẩu thuốc lá không?

Có.

Đầu mẩu thuốc lá (đầu lọc của điếu thuốc đã hút) là một trong những mẫu sinh học có thể sử dụng để xét nghiệm ADN huyết thống trong trường hợp không thể thu các mẫu thông thường như máu hoặc niêm mạc miệng.

Trong quá trình hút thuốc, các tế bào biểu mô từ môi và khoang miệng cùng nước bọt sẽ bám và thấm vào đầu lọc. Các tế bào này chứa ADN nhân, có thể được tách chiết và phân tích bằng kỹ thuật PCR-STR nếu số lượng và chất lượng ADN còn đủ. Nhiều mẫu đầu lọc thuốc lá đã được Loci ly trích ADN thành công

Mặc dù điếu thuốc trải qua nhiệt độ cao khi cháy, nhưng phần đầu ngậm lại tương đối mát và khô ráo sau khi hút. Điều này giúp bảo tồn nguyên vẹn cấu trúc mạch kép của ADN nhân ($dsDNA$), cho phép phòng thí nghiệm thực hiện khuếch đại các marker STR (Short Tandem Repeats) để lập bản đồ gen di truyền.

Khi nào nên sử dụng đầu mẩu thuốc lá làm mẫu xét nghiệm ADN?

Mẫu đầu lọc thuốc lá thường được lựa chọn trong các trường hợp:

• Người cần xét nghiệm không hợp tác lấy mẫu.
• Không thể lấy máu hoặc niêm mạc miệng.
• Chỉ còn lại vật dụng cá nhân đã sử dụng.
• Cần xác định huyết thống từ mẫu gián tiếp.

Đây là mẫu thay thế, không phải mẫu ưu tiên. Nếu có thể, niêm mạc miệng hoặc máu vẫn là lựa chọn tốt nhất.

ADN nằm ở vị trí nào trên đầu mẩu thuốc lá?

Trong lúc hút thuốc, đầu lọc tiếp xúc trực tiếp với môi và khoang miệng.

Các tế bào bong tự nhiên sẽ bám vào:

• đầu lọc thuốc
• lớp giấy bao quanh đầu lọc
• nước bọt còn sót lại

Đây chính là nguồn ADN được phòng xét nghiệm sử dụng để phân tích.

Các nghiên cứu cho thấy lượng ADN không phân bố hoàn toàn đồng đều trên đầu lọc; vì vậy nên giữ nguyên đầu lọc thay vì cắt nhỏ trước khi gửi mẫu

Cần chuẩn bị gì trước khi thu mẫu?

Để giảm nguy cơ nhiễm ADN từ người khác, nên chuẩn bị:

• Găng tay dùng một lần (nếu có).
• Kẹp sạch hoặc nhíp sạch.
• Phong bì giấy sạch.
• Bút ghi thông tin mẫu.

Không nên sử dụng túi zip, nylon kín khi đầu lọc còn ẩm vì hơi nước có thể làm ADN suy giảm.

Hướng dẫn thu mẫu đầu mẩu thuốc lá đúng cách

Bước 1. Chọn đầu mẩu thuốc phù hợp

Ưu tiên:

• Thuốc vừa hút xong hoặc trong vòng vài ngày.
• Đầu lọc còn nguyên.
• Không bị cháy toàn bộ.
• Không bị mốc hoặc ướt.

Không nên sử dụng đầu mẩu đã ngâm nước hoặc để ngoài trời quá lâu vì ADN có thể bị phân hủy.

Bước 2. Thu đủ số lượng mẫu

Viện LOCI khuyến nghị gửi:

• Tối thiểu 3 đầu lọc thuốc lá.
• Tốt nhất từ 5–10 đầu lọc do cùng một người sử dụng.

Việc gửi nhiều mẫu giúp tăng khả năng thu đủ lượng ADN để phân tích.

Bước 3. Không chạm tay vào đầu lọc

Chỉ cầm ở phần giấy hoặc phần thân điếu thuốc.

Không bóp, vò hoặc chạm trực tiếp vào đầu lọc vì có thể làm nhiễm ADN của người thu mẫu.

Nếu có găng tay sạch thì nên sử dụng trong suốt quá trình thu mẫu.

Bước 4. Để mẫu khô tự nhiên

Nếu đầu lọc còn ẩm:

• Đặt trên giấy sạch.
• Để khô tự nhiên trong phòng.
• Không phơi nắng.
• Không dùng máy sấy.

Bước 5. Đóng gói

Mỗi đầu mẩu thuốc nên đặt vào: Phong bì giấy riêng hoặc gói trong giấy sạch, sau đó cho toàn bộ vào túi bì thư giấy

Ghi thông tin mẫu: Họ tên hoặc ký hiệu, mối quan hệ giả định, ngày thu mẫu

Những lỗi thường gặp khi thu mẫu

Không nên:

• Chạm tay trực tiếp vào đầu lọc.
• Gom nhiều người hút chung một gói.
• Để đầu lọc bị ướt.
• Cất trong môi trường nóng ẩm.
• Gửi đầu lọc đã bị mốc.
• Gửi đầu thuốc bị dính nhiều bụi đất.

Các yếu tố này có thể làm giảm lượng ADN hoặc tạo mẫu ADN hỗn hợp.

Đầu mẩu thuốc lá bảo quản được bao lâu?

Nếu bảo quản đúng cách:

• Để nơi khô ráo.
• Tránh ánh nắng.
• Tránh độ ẩm cao.

Mẫu có thể giữ được trong thời gian khá dài, tuy nhiên nên gửi đến phòng xét nghiệm càng sớm càng tốt để tăng khả năng thu hồi ADN. Các nghiên cứu cho thấy điều kiện bảo quản trong nhà giúp duy trì chất lượng ADN tốt hơn so với để ngoài môi trường

Vì sao nên gửi nhiều đầu mẩu thuốc?

Việc gửi từ 5–10 đầu lọc mang lại nhiều lợi ích:

• Tăng lượng ADN thu được.
• Có mẫu dự phòng nếu một đầu lọc không đạt.
• Giảm nguy cơ phải lấy lại mẫu.
• Tăng tỷ lệ phân tích thành công.

Khuyến nghị của Viện Sinh học Phân tử LOCI

Đối với xét nghiệm ADN huyết thống, niêm mạc miệng và máu vẫn là hai loại mẫu được ưu tiên nhờ khả năng thu được lượng ADN ổn định và chất lượng cao.

Đầu mẩu thuốc lá là lựa chọn phù hợp trong các trường hợp đặc biệt khi không thể thu các mẫu chuẩn. Khi nhận được mẫu, phòng xét nghiệm sẽ đánh giá tình trạng đầu lọc và áp dụng quy trình tách chiết ADN bằng hạt từ nhằm tối ưu khả năng phân tích và loại bỏ các chất gây ức chế PCR