Tìm người thân thất lạc bằng xét nghiệm ADN: Từ một bài đăng trên YouTube đến cuộc đoàn tụ sau nhiều năm

Tìm người thân thất lạc bằng xét nghiệm ADN đang trở thành một phương pháp khoa học quan trọng giúp xác minh những mối quan hệ huyết thống bị chia cắt trong nhiều năm. Khi thông tin về ngày sinh, quê quán, nơi sinh hoặc hoàn cảnh thất lạc được cộng đồng chia sẻ rộng rãi, một manh mối tưởng như rất nhỏ cũng có thể mở ra cơ hội tìm lại người thân.

Câu chuyện giữa cô Annabel King (Hiền), một người Việt sinh sống tại Mỹ, và mẹ ruột là cô Phan Thị Khai tại Việt Nam là một trường hợp như vậy. Câu chuyện được kết nối thông qua chương trình TUẤN VỸ KẾT NỐI YÊU THƯƠNG, với sự tham gia của Viện Sinh học Phân tử LOCI trong việc xét nghiệm và phân tích ADN.

Điều đáng chú ý của câu chuyện không chỉ nằm ở cuộc đoàn tụ sau nhiều năm xa cách, mà còn cho thấy xét nghiệm ADN xác định huyết thống như thế nào, các loại xét nghiệm ADN tìm người thân gồm những gì, quy trình tìm người thân qua cộng đồng diễn ra ra sao và cần chuẩn bị gì khi muốn xác minh một người có phải là người thân ruột thịt hay không.

Xét nghiệm ADN xác định huyết thống như thế nào?

ADN (DNA – deoxyribonucleic acid) chứa thông tin di truyền của mỗi người. Một phần ADN của một người được thừa hưởng từ cha và phần còn lại từ mẹ.

Trong xét nghiệm huyết thống, phòng xét nghiệm phân tích nhiều marker di truyền, trong đó xét nghiệm quan hệ cha mẹ – con thường sử dụng các marker STR (Short Tandem Repeat) trên nhiễm sắc thể thường.

Về nguyên tắc, mỗi locus STR của người con phải phù hợp với quy luật di truyền từ cha hoặc mẹ. Khi so sánh hai mẫu ADN, chuyên gia không chỉ nhìn vào việc một vài vị trí có giống nhau hay không mà phải đánh giá toàn bộ hệ thống marker được phân tích và các chỉ số thống kê liên quan.

Ví dụ với xét nghiệm ADN mẹ – con

Một người con nhận vật liệu di truyền từ cả cha và mẹ.

Khi xét nghiệm mẹ – con, các allele của người con tại từng locus được đối chiếu với mẫu của người mẹ. Các allele phù hợp theo quy luật di truyền sẽ tạo thành cơ sở để đánh giá quan hệ.

Nếu các dữ liệu di truyền phù hợp với giả thuyết hai người là mẹ và con, phòng xét nghiệm sẽ tính toán xác suất quan hệ huyết thống dựa trên các dữ liệu di truyền và tần suất allele trong quần thể.

Vì vậy, cách nói chính xác hơn không phải là:

“Xét nghiệm ADN chính xác 100%.”

Mà nên hiểu là:

Kết quả xét nghiệm có thể cho xác suất quan hệ huyết thống cực kỳ cao khi dữ liệu di truyền phù hợp, hoặc loại trừ quan hệ khi dữ liệu không phù hợp.

Đây là một điểm rất quan trọng khi tìm người thân: không nên chỉ dựa vào ngày sinh, ngoại hình, ký ức hoặc sự giống nhau trên khuôn mặt để kết luận quan hệ huyết thống.

Xét nghiệm ADN huyết thống có độ chính xác bao nhiêu phần trăm?

Trong các xét nghiệm huyết thống trực hệ sử dụng nhiều marker STR, khi kết quả phù hợp, xác suất quan hệ có thể đạt mức trên 99,9999%, thậm chí cao hơn tùy trường hợp, số lượng marker, thông tin di truyền và phương pháp phân tích.

Viện Loci sử dụng Bộ kit VeriFiler™ Plus (do hãng Thermo Fisher Scientific / Applied Biosystems – Mỹ sản xuất) là bộ kit xét nghiệm ADN mở rộng thế hệ mới, nhưng nó có tổng cộng 27 loci (marker) phân tích các mối quan hệ huyết thống trực hệ

Tuy nhiên, cần phân biệt:

Xác suất quan hệ huyết thống ≠ “độ chính xác tuyệt đối 100%”.

Kết quả xét nghiệm được xây dựng từ các dữ liệu di truyền và mô hình thống kê. Vì vậy, một phòng xét nghiệm chuyên nghiệp phải đưa ra kết luận dựa trên hệ thống marker, chỉ số thống kê và quy trình kiểm soát chất lượng, thay vì chỉ đưa ra một con số phần trăm đơn giản.

Trong trường hợp cần xác minh quan hệ huyết thống cho mục đích pháp lý, quy trình lấy mẫu, nhận dạng người được lấy mẫu và hồ sơ giám định cũng quan trọng không kém bản thân kỹ thuật phân tích ADN.

Các loại xét nghiệm ADN có thể sử dụng để tìm người thân

Không phải trường hợp tìm người thân nào cũng có thể chỉ xét nghiệm hai người bằng một phương pháp duy nhất.

Tùy vào người cần xác minh còn sống hay không và mối quan hệ nghi vấn là gì, phòng xét nghiệm có thể lựa chọn phương pháp phù hợp.

1. Xét nghiệm ADN mẹ – con

Đây là một trong những xét nghiệm trực hệ mạnh khi người nghi vấn là mẹ ruột của người cần tìm.

Nếu người mẹ còn sống và có thể lấy mẫu, việc so sánh trực tiếp mẹ – con thường thuận lợi hơn nhiều so với việc phải suy luận qua những người họ hàng xa hơn.

Trong trường hợp câu chuyện của Annabel King (Hiền) và cô Phan Thị Khai, mẫu ADN của hai người được phân tích để xác định mối quan hệ mẹ – con.

2. Xét nghiệm ADN cha – con

Tương tự xét nghiệm mẹ – con, xét nghiệm cha – con sử dụng các marker di truyền để đánh giá xem dữ liệu ADN của người con có phù hợp với giả thuyết người đàn ông được kiểm tra là cha sinh học hay không.

Xét nghiệm cha – con thường được sử dụng trong:

• Xác minh quan hệ cha con;
• Tìm cha hoặc con thất lạc;
• Giải tỏa nghi ngờ về huyết thống;
• Làm giấy khai sinh;
• Một số hồ sơ pháp lý, nhập tịch, visa hoặc đoàn tụ gia đình khi đáp ứng yêu cầu về thủ tục lấy mẫu.

3. Xét nghiệm ADN anh chị em ruột

Trong trường hợp không còn cha hoặc mẹ để xét nghiệm trực tiếp, những người nghi là anh chị em ruột có thể được kiểm tra ADN.

Tuy nhiên, đây là trường hợp phức tạp hơn xét nghiệm cha/mẹ – con.

Kết quả cần được đánh giá dựa trên giả thuyết quan hệ, số lượng marker và thông tin của những người tham gia. Trong một số trường hợp, việc bổ sung mẫu ADN của cha hoặc mẹ có thể làm tăng khả năng phân biệt các giả thuyết huyết thống.

4. Xét nghiệm ADN ông bà – cháu

Khi người cần tìm đã mất hoặc không thể lấy mẫu, có thể phải chuyển sang xét nghiệm với ông bà hoặc những người họ hàng gần.

Ví dụ:

• Ông nội – cháu;
• Bà nội – cháu;
• Ông/bà ngoại – cháu;
• Chú/bác – cháu;
• Cô/dì – cháu.

Tùy quan hệ cụ thể, phòng xét nghiệm có thể sử dụng ADN autosomal, nhiễm sắc thể X, nhiễm sắc thể Y hoặc ADN ty thể.

5. Xét nghiệm ADN theo dòng cha – nhiễm sắc thể Y

Nhiễm sắc thể Y được truyền theo dòng nam trong gia đình.

Do đó, xét nghiệm Y-STR có thể hữu ích khi cần kiểm tra những người nam có cùng dòng cha, chẳng hạn một số trường hợp:

ông nội → cha → con trai

hoặc

anh em trai cùng dòng cha.

Tuy nhiên, Y-STR -YFIler Plus của Thermo  chủ yếu giúp xác định cùng dòng nam, chứ không phải lúc nào cũng chứng minh được chính xác một quan hệ cha – con duy nhất.

6. Xét nghiệm ADN theo dòng mẹ – ADN ty thể

ADN ty thể (mtDNA) được truyền theo dòng mẹ.

Phương pháp này có thể hỗ trợ những trường hợp cần kiểm tra quan hệ theo dòng mẹ, chẳng hạn:

bà ngoại – mẹ – con

hoặc một số quan hệ họ hàng theo dòng mẹ.

Tương tự xét nghiệm Y-STR, mtDNA thường giúp xác định mối liên hệ theo dòng mẹ, chứ không phải lúc nào cũng đủ để chứng minh một quan hệ cụ thể như mẹ – con trong mọi trường hợp.

Quy trình một ca tìm người thân qua kênh Tuấn Vỹ diễn ra như thế nào?

Câu chuyện của Annabel King (Hiền) và cô Phan Thị Khai cho thấy một ca tìm người thân có thể trải qua nhiều bước trước khi đi đến kết luận ADN.

Bước 1: Đăng thông tin tìm người thân

Người cần tìm cung cấp những thông tin mình còn nhớ hoặc còn lưu giữ, chẳng hạn:

• Họ tên hoặc tên gọi trước đây;
• Ngày, tháng, năm sinh;
• Nơi sinh;
• Quê quán;
• Bệnh viện hoặc trung tâm y tế;
• Hình ảnh cũ;
• Thông tin cha mẹ;
• Hoàn cảnh thất lạc;
• Những giấy tờ hoặc manh mối còn lại.

Trong nhiều trường hợp, thông tin tưởng như rất nhỏ lại trở thành chìa khóa quan trọng.

Bước 2: Cộng đồng tìm kiếm và đối chiếu thông tin

Thông tin được chia sẻ trên kênh TUẤN VỸ KẾT NỐI YÊU THƯƠNG có thể tiếp cận một lượng lớn người xem.

Trong trường hợp của Annabel/Hiền, một người cháu ở Việt Nam đã xem thông tin được chia sẻ và nhận thấy sự trùng khớp đáng chú ý về ngày tháng năm sinh với câu chuyện của người thân trong gia đình.

Từ một thông tin trên Internet, hai phía bắt đầu có cơ sở để liên hệ và xác minh.

Đây là điểm cho thấy sức mạnh của cộng đồng trong việc tìm kiếm người thân thất lạc.

Bước 3: Xác minh thông tin trước khi xét nghiệm ADN

Một điểm rất quan trọng:

Có sự trùng khớp về ngày sinh hoặc câu chuyện chưa có nghĩa là đã xác định được quan hệ huyết thống.

Trước khi xét nghiệm, nên kiểm tra càng nhiều thông tin càng tốt:

• Ngày sinh;
• Nơi sinh;
• Tên bệnh viện;
• Địa điểm từng sinh sống;
• Tên cha mẹ;
• Tên anh chị em;
• Ảnh cũ;
• Đặc điểm nhận dạng;
• Các giấy tờ còn lưu giữ.

Những thông tin này giúp xác định xem có nên tiến hành xét nghiệm ADN hay không.

Bước 4: Thu mẫu ADN của những người nghi có quan hệ huyết thống

Sau khi có đối tượng nghi vấn phù hợp, hai bên tiến hành lấy mẫu ADN.

Mẫu thường dùng trong xét nghiệm huyết thống có thể là niêm mạc miệng, ngoài ra một số trường hợp có thể sử dụng các mẫu sinh học khác theo quy trình của phòng xét nghiệm.

Đối với xét nghiệm dân sự tìm người thân, mục tiêu chính là xác định quan hệ huyết thống.

Nếu kết quả cần sử dụng cho hồ sơ pháp lý, quy trình lấy mẫu và nhận dạng phải đáp ứng yêu cầu của loại xét nghiệm pháp lý tương ứng.

Bước 5: Phân tích và so sánh ADN

Phòng xét nghiệm tiến hành:

Thu mẫu → tách chiết ADN → PCR/khuếch đại các marker → phân tích dữ liệu → so sánh kiểu gen → tính toán thống kê → kết luận.

Đối với hệ thống STR, dữ liệu từ nhiều locus được phân tích thay vì chỉ dựa vào một hoặc vài vị trí ADN.

Đây là lý do xét nghiệm ADN huyết thống có giá trị khoa học cao hơn rất nhiều so với việc nhận dạng người thân chỉ bằng ngoại hình hoặc thông tin giấy tờ.

Bước 6: Công bố kết quả và kết nối hai phía

Trong câu chuyện được chia sẻ trên chương trình TUẤN VỸ KẾT NỐI YÊU THƯƠNG, đại diện Viện Sinh học Phân tử LOCI tham gia cuộc gọi trực tuyến cùng các bên để công bố kết quả.

Khi kết quả xác định quan hệ mẹ – con được công bố, cuộc tìm kiếm người thân chuyển sang một giai đoạn mới: hai phía có cơ sở khoa học để tiếp tục kết nối và chuẩn bị cho cuộc gặp trực tiếp.

Bước 7: Đoàn tụ

Xét nghiệm ADN không tự tạo ra một cuộc đoàn tụ.

ADN chỉ cung cấp bằng chứng khoa học về mối quan hệ huyết thống.

Sau đó, điều quan trọng nhất vẫn là sự chủ động của các thành viên trong gia đình, sự tôn trọng hoàn cảnh của nhau và thời gian để hai phía làm quen lại.

Đặc biệt với những trường hợp xa cách hàng chục năm, việc đoàn tụ không chỉ là câu chuyện “tìm được người thân”, mà còn là quá trình tìm hiểu, cảm thông và xây dựng lại mối quan hệ.

Chi phí xét nghiệm ADN tìm người thân bao nhiêu?

Chi phí phụ thuộc vào mối quan hệ cần kiểm tra, số người tham gia, loại xét nghiệm, mục đích dân sự hay pháp lý và thời gian muốn nhận kết quả.

Theo bảng giá đang được Viện Sinh học Phân tử LOCI công khai, xét nghiệm ADN cha/mẹ – con dân sự có mức tiêu chuẩn 1,1 triệu đồng/mẫu với thời gian 24 giờ, hoặc gói cấp tốc 2,5 triệu đồng/mẫu với thời gian 4 giờ. Xét nghiệm pháp lý có mức giá cao hơn do yêu cầu về quy trình lấy mẫu và hồ sơ.

Đối với các quan hệ phức tạp hơn, mức phí và thời gian có thể khác.

Ví dụ, bảng giá hiện tại của LOCI công bố:

Mức giá cụ thể cần được xác nhận theo số lượng mẫu và mục đích xét nghiệm tại thời điểm thực hiện.

Lưu ý: thời gian trả kết quả được công bố không nhất thiết bao gồm thời gian vận chuyển mẫu, ngày nghỉ, ngày lễ hoặc thời gian xử lý các trường hợp đặc biệt.

Tìm người thân thất lạc nên bắt đầu từ đâu?

Nếu bạn đang tìm cha mẹ, con, anh chị em hoặc người thân thất lạc, đừng bắt đầu bằng việc chỉ đăng một bài viết chung chung.

Hãy lập một hồ sơ tìm kiếm càng đầy đủ càng tốt.

Những thông tin nên chuẩn bị

1. Thông tin cá nhân

• Họ tên;
• Ngày tháng năm sinh;
• Nơi sinh;
• Quê quán;
• Tên gọi cũ hoặc tên khai sinh.

2. Thông tin về thời điểm thất lạc

• Năm xảy ra sự việc;
• Địa điểm;
• Bệnh viện/trung tâm y tế;
• Người trực tiếp chăm sóc;
• Người biết sự việc.

3. Hình ảnh

Nếu có ảnh từ thời thơ ấu hoặc ảnh của cha mẹ/người thân, nên giữ lại bản gốc và các bản sao chất lượng tốt.

4. Giấy tờ

Các tài liệu như:

• Giấy khai sinh;
• Giấy chứng sinh;
• Hồ sơ bệnh viện;
• Giấy tờ nhận nuôi;
• Hồ sơ hộ tịch;
• Thư từ;
• Giấy tờ cũ.

đều có thể trở thành manh mối.

Những bài học quan trọng từ một ca tìm người thân bằng ADN

1. Một chi tiết nhỏ có thể trở thành manh mối lớn

Ngày sinh, nơi sinh hoặc tên một trung tâm y tế có thể tưởng như không quan trọng, nhưng khi được đặt cạnh thông tin của một gia đình khác, chúng có thể tạo ra sự trùng khớp đáng chú ý.

2. Mạng xã hội có thể giúp kết nối, nhưng không thay thế xét nghiệm ADN

YouTube và mạng xã hội giúp đưa câu chuyện đến cộng đồng.

Nhưng cộng đồng chỉ có thể giúp tìm ra manh mối.

Xét nghiệm ADN mới là công cụ khoa học để xác minh quan hệ huyết thống.

Do đó, không nên kết luận “đã tìm được cha/mẹ/con” chỉ vì:

• giống khuôn mặt;
• giống ngày sinh;
• có cùng quê;
• có câu chuyện tương tự;
• có người quen xác nhận.

Những thông tin đó chỉ nên được xem là dấu hiệu để tiếp tục xác minh.

3. Không nên vội vàng xét nghiệm người không có đủ căn cứ

Trong một số trường hợp, người tìm kiếm có thể gặp rất nhiều người có thông tin tương tự.

Nếu xét nghiệm từng người một mà không có chiến lược, chi phí và thời gian có thể tăng lên đáng kể.

Tốt hơn là thu thập thông tin, xác định mối quan hệ nghi vấn và trao đổi với đơn vị xét nghiệm để lựa chọn phương án kiểm tra phù hợp.

4. Với quan hệ huyết thống phức tạp, có thể cần nhiều người tham gia

Nếu người cần tìm không còn cha hoặc mẹ để lấy mẫu, việc xét nghiệm có thể phải chuyển sang:

anh chị em → ông bà → chú bác/cô dì → dòng nội → dòng ngoại.

Trong những trường hợp này, phương pháp xét nghiệm cũng có thể thay đổi.

Vì vậy, không nên tự kết luận rằng “không có mẫu của cha/mẹ thì không thể xét nghiệm ADN”.

Tìm người thân bằng ADN: Điều quan trọng nhất là xác minh đúng người

Một cuộc đoàn tụ có ý nghĩa rất lớn đối với các gia đình đã xa cách nhiều năm.

Nhưng cũng chính vì ý nghĩa đó mà quá trình xác minh phải được thực hiện thận trọng.

Một kết quả ADN phù hợp có thể mở ra cánh cửa đoàn tụ; một kết quả không phù hợp cũng có thể giúp các bên tránh nhận nhầm người thân.

Vì vậy, khi có một người được nghi ngờ là cha, mẹ, con hoặc anh chị em ruột, cách làm an toàn về mặt khoa học là:

Thu thập thông tin → đối chiếu manh mối → xác định quan hệ cần kiểm tra → xét nghiệm ADN → phân tích thống kê → nhận kết luận → tiếp tục xác minh hồ sơ và kết nối gia đình.

Nguồn câu chuyện: TUẤN VỸ KẾT NỐI YÊU THƯƠNG

Câu chuyện Annabel King (Hiền) – cô Phan Thị Khai được tổng hợp từ nội dung được chia sẻ trên chương trình TUẤN VỸ KẾT NỐI YÊU THƯƠNG.

Bài viết này được Viện Sinh học Phân tử LOCI biên tập và bổ sung phần giải thích về xét nghiệm ADN, quan hệ huyết thống và quy trình xét nghiệm nhằm giúp người đọc hiểu rõ hơn về giá trị khoa học của ADN trong quá trình tìm kiếm người thân.

Nguồn câu chuyện: TUẤN VỸ KẾT NỐI YÊU THƯƠNG
Đơn vị tham gia xét nghiệm trong câu chuyện: Viện Sinh học Phân tử LOCI
Nội dung khoa học: Viện Sinh học Phân tử LOCI

Người đọc nên xem video gốc để hiểu đầy đủ bối cảnh và câu chuyện của những nhân vật trong chương trình.

Câu hỏi thường gặp về tìm người thân bằng xét nghiệm ADN

Xét nghiệm ADN có thể tìm được người thân thất lạc không?

Có. Nếu có một người được nghi ngờ có quan hệ huyết thống, xét nghiệm ADN có thể giúp xác định hoặc loại trừ mối quan hệ đó. Tuy nhiên, xét nghiệm ADN không tự tìm kiếm một người từ “ngân hàng ADN” nếu không có mẫu của người cần so sánh.

Xét nghiệm ADN mẹ – con có chính xác không?

Khi sử dụng hệ thống marker phù hợp và mẫu đạt chất lượng, xét nghiệm ADN mẹ – con có thể đưa ra xác suất quan hệ huyết thống rất cao khi dữ liệu phù hợp. Không nên gọi kết quả là “chính xác 100%”; cần đọc kết luận và chỉ số thống kê trên báo cáo xét nghiệm.

Không có mẫu của mẹ thì có tìm được mẹ ruột không?

Có thể trong một số trường hợp. Nếu không có mẫu của người mẹ, có thể xem xét các mối quan hệ khác như anh chị em, ông bà, dì/cậu hoặc các quan hệ theo dòng nội, dòng ngoại. Phương pháp cụ thể phụ thuộc vào những người có thể cung cấp mẫu.

Xét nghiệm ADN anh chị em ruột có được không?

Có. Tuy nhiên, xét nghiệm anh chị em thường phức tạp hơn xét nghiệm cha/mẹ – con trực tiếp và có thể cần thêm người thân để tăng khả năng phân biệt các giả thuyết huyết thống.

Xét nghiệm ADN ông bà – cháu có được không?

Có. Xét nghiệm ông bà – cháu có thể được sử dụng khi cha hoặc mẹ của người cần xác minh không thể lấy mẫu. Phương pháp cụ thể phụ thuộc vào bên nội hay bên ngoại và giới tính của những người tham gia.

Xét nghiệm ADN tìm người thân mất bao lâu?

Thời gian phụ thuộc loại xét nghiệm. Với xét nghiệm cha/mẹ – con tại LOCI, bảng giá hiện tại công bố gói tiêu chuẩn 24 giờ và gói cấp tốc 4 giờ. Những xét nghiệm theo dòng nội hoặc dòng ngoại có thể cần thời gian dài hơn.

Xét nghiệm ADN tìm người thân bao nhiêu tiền?

Chi phí phụ thuộc vào loại quan hệ và thời gian trả kết quả. Tại LOCI, xét nghiệm cha/mẹ – con dân sự hiện được công bố từ 1,1 triệu đồng/mẫu cho gói 24 giờ; gói cấp tốc 4 giờ là 2,5 triệu đồng/mẫu. Các xét nghiệm dòng nội, dòng ngoại hoặc xét nghiệm pháp lý có mức phí khác.

Có nên chỉ dựa vào ngày sinh để nhận lại người thân?

Không. Ngày sinh, quê quán, ngoại hình hoặc câu chuyện tương đồng chỉ là manh mối. Khi có nghi vấn về quan hệ huyết thống, nên thực hiện xét nghiệm ADN để có căn cứ khoa học.

Kết luận

Câu chuyện tìm lại mẹ ruột của Annabel King (Hiền) không chỉ là một câu chuyện về sự đoàn tụ sau nhiều năm xa cách.

Đó còn là ví dụ cho thấy cộng đồng, công nghệ kết nối và khoa học xét nghiệm ADN có thể bổ trợ cho nhau trong hành trình tìm người thân thất lạc.

Mạng xã hội có thể giúp câu chuyện được lan tỏa.

Một người xem có thể nhận ra một manh mối.

Nhưng để xác định một người có thực sự là cha, mẹ, con hoặc người thân ruột thịt hay không, cần có bằng chứng khoa học từ xét nghiệm ADN và kết luận được phân tích theo đúng phương pháp chuyên môn.

Đối với những gia đình đang tìm kiếm người thân, điều quan trọng nhất là kiên trì thu thập thông tin, xác minh từng manh mối và lựa chọn phương pháp xét nghiệm ADN phù hợp thay vì vội vàng đưa ra kết luận dựa trên cảm tính.

Nguồn tham khảo: Nội dung chương trình ???? Kênh Tuấn Vỹ Kết Nối Yêu Thương
và thông tin dịch vụ xét nghiệm ADN được Viện Sinh học Phân tử LOCI công bố.