Thu mẫu hài cốt để xét nghiệm ADN là một quy trình đặc biệt quan trọng trong giám định huyết thống, xác định danh tính người đã mất hoặc phục vụ mục đích pháp lý. Do đặc tính mẫu bị phân hủy theo thời gian, việc thu và bảo quản đúng chuẩn quyết định trực tiếp đến khả năng tách chiết ADN thành công.
Bài viết này hướng dẫn chi tiết quy trình thu mẫu hài cốt đạt chuẩn phòng xét nghiệm làm tăng khả năng thành công của xét nghiệm
Hài cốt các liệt sĩ ở Việt Nam thường trải qua 60-70 năm hơn cùng với đó là môi trường ẩm ướt dễ làm hư hỏng ADN nên việc thu đúng kỹ thuật là điều quan trong
1. Nguyên tắc quan trọng khi thu mẫu hài cốt
Khi làm việc với mẫu hài cốt, cần tuân thủ 4 nguyên tắc chính:
- Ưu tiên phần xương đặc (dense bone) tốt nhất ưu tiên răng hàm tới răng cửa rồi tới xương đùi , chọn phần xương cứng nhất
- Bảo quản khô, sạch, không hóa chất
- Ghi nhận đầy đủ thông tin mẫu
Sai sót trong giai đoạn thu mẫu có thể khiến kết quả xét nghiệm ADN không chính xác hoặc không thể phân tích.
2. Loại mẫu hài cốt có khả năng phân tích ADN cao nhất
Trong giám định ADN hài cốt, không phải phần xương nào cũng có giá trị như nhau.
Các loại mẫu ưu tiên:
- Răng hàm
- Răng Cửa
- Xương đùi (femur)
- Xương chày (tibia)
- Xương sọ (skull – phần xương dày)
- Xương bàn chân, bàn tay (trong trường hợp còn tốt)
Răng hàm, răng cửa và xương đùi là 3 loại mẫu có tỷ lệ thành công ly trích được ADN cao nhất
3. Quy trình thu mẫu hài cốt đúng chuẩn
Bước 1: Chuẩn bị dụng cụ sạch
- Găng tay nitrile mới
- Dao cắt hoặc khoan xương vô trùng
- Bì giấy hoặc bì nilon có thoáng khí đựng mẫu
- Nhãn ghi mã mẫu
Bước 2: Chọn vị trí lấy mẫu
- Ưu tiên răng rồi đến vùng xương khác
- Tránh phần xương bị mục nát
- Nếu không có răng: ưu tiên lấy phần xương cứng nhất
Bước 3: Thu mẫu
- Dùng dụng cụ vô trùng để cắt hoặc khoan lấy mảnh xương
- Kích thước mẫu: khoảng 4–6 cm hoặc 2-3 răng nguyên
- Tránh chạm tay trực tiếp vào mẫu
Bước 4: Đóng gói mẫu
- Cho mẫu vào bì đựng mẫu riêng biệt
- Không trộn nhiều cá thể trong cùng túi
- Ghi rõ:
- Mã mẫu
- Ngày thu
- Địa điểm
- Người thu mẫu
4. Bảo quản và vận chuyển mẫu
- Bảo quản nơi khô ráo, thoáng khí
- Không ngâm hóa chất (formalin, cồn)
- Tránh nhiệt độ cao và ánh nắng trực tiếp
- Vận chuyển nhanh đến phòng xét nghiệm
5. Những sai lầm thường gặp khi thu mẫu hài cốt
- Thu mẫu xương quá xốp, bị mục nát hoàn toàn
- Dùng chung bao đựng nhiều mẫu
- Bảo quản trong môi trường ẩm → ADN bị phân hủy nhanh
- Không ghi nhãn mẫu rõ ràng
6. Khả năng thành công khi xét nghiệm ADN hài cốt
Tùy điều kiện bảo quản và thời gian chôn cất:
- Mẫu < 50 năm: tỷ lệ thành công cao
- Trên 50 năm: trung bình, phụ thuộc loại xương
Các phòng lab hiện đại có thể sử dụng:
- STR analysis
- Mitochondrial DNA (mtDNA)
- SNP panel (độ nhạy cao với mẫu cũ)
Hiện tại tại Viện Loci chỉ sử dụng phương pháp Sanger để phân tích Mitochondrial DNA (mtDNA), việc phân tích ADN hài cốt thành công hay không phụ thuộc vào mẫu đươc thu và khả năng ly trích ADN phù hơp với mẫu xương để thu hồi lương ADN nhiều nhất và ít bị đứt gãy nhất, trong nhiều năm làm việc giám định hài cốt thì mẫu răng hàm có lớp men răng cứng nhất nên khả năng bảo vệ ADN của nó là tốt nhất, sau đó đến răng cửa và các loại xương khác
7. Vai trò của phòng xét nghiệm trong quy trình
Việc thu mẫu chỉ là bước đầu. Kết quả phụ thuộc lớn vào năng lực phòng lab:
Viện sinh học phân tử LOCI là một trong những đơn vị cung cấp dịch vụ:
- Kỹ thuật tách chiết ADN từ hài cốt khó và mang tính quyết định đến thành công của xét nghiệm
- Xét nghiệm huyết thống pháp lý
- Phân tích ADN bằng công nghệ Sanger
8. Kết luận
Thu mẫu hài cốt đúng chuẩn là yếu tố quyết định đến thành công của xét nghiệm ADN. Việc tuân thủ quy trình vô trùng, chọn đúng loại xương và bảo quản đúng cách giúp tăng tối đa khả năng thu được ADN chất lượng cao.
Trong các trường hợp pháp lý hoặc xác định danh tính, nên phối hợp với phòng xét nghiệm chuyên sâu để đảm bảo độ chính xác và giá trị pháp lý của kết quả.
