Cơ sở sinh học phân tử của mẫu tóc (bao gồm cả lông, râu)
Tóc là mẫu thông dụng và dễ thu thập mẫu nhất trong các loại xét nghiệm ADN, tóc có cấu tạo gồm 2 phần, thân tóc là phần mọc ngoài da đầu, nang tóc là phần nằm trong da đầu, tuy nhiên phòng xét nghiệm của Loci chỉ lấy phần gốc tóc ( nang tóc ) do là nơi chứa các tế bào xây dựng nên nang nuôi sống tóc và chứa nhiều ADN nhân tế bào nhất, còn phần thân tóc cũng có chứa lượng ADN rất nhỏ thường không đủ để phân tích di truyền chuyên sâu
Đối với xét nghiệm ADN huyết thống (STRs hoặc SNPs), vật liệu di truyền đích là ADN nhân (nuclear DNA).
Thân tóc: Hoàn toàn bị sừng hóa (keratinized), tế bào đã mất nhân, chỉ chứa ADN ty thể (mtDNA). ADN ty thể chỉ dùng để xét nghiệm theo dòng mẹ, không có giá trị trong xét nghiệm xác định quan hệ cha – con hay đại đa số xét nghiệm pháp y thông thường. lượng ADN nhân tế bào còn rất ít thường không đủ để xét nghiệm ADN
Nang tóc (Hair follicle/bulb): Là vùng chứa các tế bào biểu mô đang phân chia mạnh mẽ, giàu ADN nhân. Do đó, mẫu tóc hợp lệ bắt buộc phải có chân tóc (nang tóc).
Tại sao phải lấy tóc có chân tóc?
ADN phục vụ xét nghiệm huyết thống chủ yếu nằm trong nhân các tế bào ở chân tóc (nang tóc).
Nếu chỉ lấy phần thân tóc hoặc tóc cắt bằng kéo, lượng ADN thường không đủ để phân tích, dẫn đến:
- Không tách được ADN.
- Phải lấy lại mẫu.
- Kéo dài thời gian trả kết quả.
Chuẩn bị dụng cụ lấy mẫu tóc
Dụng cụ cần chuẩn bị bao gồm:
Bao thư giấy trắng tiêu chuẩn hoặc bì thư thường đã ghi họ tên của Mẫu hoăc ký hiệu mẫu và mối quan hệ giả định
- Dụng cụ nhổ: Nhíp y tế chuyên dụng hoặc nhổ tay .
Tờ giấy sạch: giấy A4 trắng hoặc giấy vở học sinh, mặt sau tờ giấy lịch sạch
Hướng dẫn thu mẫu tóc đúng cách
Bước 1: Rửa sạch tay
Rửa tay bằng xà phòng và lau khô trước khi lấy mẫu nhằm hạn chế nhiễm ADN từ người khác.
Bước 2: Chọn vị trí lấy tóc
Có thể lấy tóc tại:
- Đỉnh đầu.
- Hai bên thái dương.
- Sau gáy.
Không nên lấy toàn bộ tóc ở cùng một vị trí để tránh ảnh hưởng thẩm mỹ.
với các mẫu như râu, lông có thể lấy vị trí tùy ý nhưng phải có gốc
Bước 3: Nhổ tóc
Dùng tay hoặc nhíp sạch.
Kẹp sát chân tóc rồi nhổ dứt khoát.
Không cắt tóc bằng kéo.
Mỗi lần nhổ nên lấy từ 1–2 sợi.
Lặp lại cho đến khi đủ 5–10 sợi.
Bước 4: Kiểm tra chân tóc
Quan sát đầu sợi tóc.
Nếu thấy đầu tóc có phần trắng nhỏ hoặc trong suốt thì đạt yêu cầu hoặc tinh mắt sẽ thấy chân tóc hơi xoăn lên khác biệt tóc không chân thường thẳng băng
Nếu không có chân tóc, cần lấy lại.
Bước 5: Đóng gói mẫu
Đặt tóc lên giấy trắng sạch hoặc giấy vở học sinh, mặt sau tờ giấy lịch sạch
Gấp giấy lại.
Cho vào phong bì giấy.
Không dùng túi nilon hoặc túi zip đựng mẫu vì Việt nam nóng ẩm nhiệt độ cao gây ảnh hưởng rất lớn tới chất lượng mẫu
Bước 6: Ghi thông tin
Trên phong bì ghi:
- Họ tên hoặc ký hiệu mẫu.
- Năm sinh (nếu cần).
- Quan hệ giả định với người xét nghiệm.
- Ngày lấy mẫu.
Ví dụ:
- Mẫu A – Cha.
- Mẫu B – Con.
- Mẫu C – Mẹ.
Bảo quản mẫu tóc
Sau khi lấy:
- Để nơi khô ráo.
- Tránh ánh nắng trực tiếp.
- Không để gần nguồn nhiệt.
- Không để tóc bị ẩm.
Nếu bảo quản đúng cách, mẫu tóc có thể giữ được trong nhiều năm trước khi gửi đi xét nghiệm ADN.
Những lỗi thường gặp khi lấy mẫu tóc
| Lỗi | Hậu quả |
|---|---|
| – Cắt tóc bằng kéo | – Không đủ ADN |
| – Tóc không có chân | – Không phân tích được |
| – Chạm tay nhiều vào chân tóc | – Nguy cơ nhiễm ADN |
| – Cho tóc vào túi kín khi còn ẩm | – Mẫu dễ hỏng do nấm mốc, vi khuẩn hư hại ADN |
| – Để nhiều người chung một phong bì | – Dễ nhầm lẫn mẫu, không phân biệt được mẫu |
| – Lấy tóc rụng, hoặc tóc rơi trong nhà vệ sinh | – Nhìn bề ngoài có vẻ có gốc nhưng không đủ ADN để phân tích |
Khuyến nghị của Viện Sinh học phân tử LOCI
Mẫu tóc thường dùng cho các xét nghiệm ADN dân sự và có tính bảo mật nên việc thu mẫu phải đúng người cần thu mẫu nếu mẫu tóc khó nhổ ( ví dụ người không có tóc) thì có thể chuyển sang nhổ các loại lông và râu với số lượng gốc như tóc
Tóm tắt
Thu mẫu tóc đúng cách giúp tăng khả năng tách ADN thành công và hạn chế phải lấy lại mẫu. Mẫu tóc đạt yêu cầu cần có chân tóc nguyên vẹn, đủ số lượng được bảo quản khô ráo, đóng gói riêng và ghi rõ thông tin của từng người trước khi gửi đến phòng xét nghiệm ADN.
các câu hỏi thường gặp
Thường là KHÔNG vì lượng ADN còn trên tóc rụng rất nhỏ không đủ để phân tích ADN, khi phóng lớn qua kính lúp sẽ thấy tóc rụng (gốc tròn, tù) và tóc nhổ chân (nang tế bào dài, hoặc xoăn) sẽ có sự khác nhau rõ rệt
Tóc nhuộm thì thuốc nhuộm đa phần chỉ có ở thân tóc ít khi xâm nhập xuống chân tóc và tóc cũng luôn mọc dài thêm sẽ đẩy phần tóc chứa thuốc nhuộm ra xa chân tóc, Viện Loci có kỹ năng tách chiết độc đáo khắc phục vấn đề này
Trong trường hợp quá khó khăn về vấn đề thu mẫu thì một sợi tóc có gốc cũng đủ để viện Loci ly trích ADN để phân tích nhưng thông thường cho chắc chắn chúng tôi cần từ 5-7 sợi tóc có gốc là đủ
Không cần, chỉ cần ở nhiệt độ thường, thoáng mát, không ẩm ướt là ADN được lưu trữ trong nang tóc rất lâu
Có thể được nhưng tùy trẻ, trẻ em mới sinh thường tóc rất mảnh khó nhổ được gốc tóc nhưng có trẻ tóc đã rất đen và to sợi nên có thể nhổ được cả nang tóc
Độ chính xác là như nhau > 99.9999%. Tất cả các tế bào trên cùng một cơ thể (máu, niêm mạc miệng, nang tóc, móng tay) đều có cùng một hệ gen (cùng một bản đồ ADN). Điểm khác biệt duy nhất là hàm lượng ADN nên đòi hỏi quy trình ly trích ADN (extraction) tại phòng lab phải chuẩn xác và cẩn thận hơn để tránh hao hụt.
THÔNG TIN CHUYÊN MÔN
Biên soạn:
Hội đồng chuyên môn Viện sinh học phân tử LOCI
Chuyên ngành:
• Di truyền học phân tử
• Xét nghiệm ADN huyết thống
• Giám định ADN dân sự và hành chính
Cập nhật lần cuối:
17/06/2026
